คู่มือเรียนหนังสืออรรถกถาธรรมบท
ภาคที่ ๑ : ยมกวรรค
๑. เรื่องพระจักขุปาลเถระ
๑.๑ ความเป็นมาของเรื่อง
เรื่องพระจักขุปาลเถระ เป็นเรื่องแรกใน ยมกวรรค แห่งอรรถกถาธรรมบท และเป็นเรื่องที่อรรถกถาใช้อธิบายพระคาถาว่า
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา
มโนเสฏฺฐา มโนมยา
มนสา เจ ปทุฏฺเฐน
ภาสติ วา กโรติ วา
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ
จกฺกํว วหโต ปทํ ฯ
ใจความสำคัญของเรื่องอยู่ที่หลักว่า จิตเป็นประธานหรือเป็นหัวหน้าแห่งธรรมทั้งหลาย การกระทำทางกายและวาจาย่อมมีจิตเป็นพื้นฐาน หากบุคคลมีจิตเศร้าหมอง การพูดหรือการกระทำที่เกิดจากจิตนั้นย่อมนำมาซึ่งความทุกข์
อรรถกถาเล่าเรื่องพระจักขุปาลเถระ ผู้มีความปรารถนาจะปฏิบัติธรรมอย่างเคร่งครัด แม้ต่อมาจะตาบอด แต่ท่านยังคงประกอบความเพียร เดินจงกรมและปฏิบัติธรรมจนบรรลุพระอรหัต
เรื่องนี้จึงมีศัพท์สำคัญทั้งทางด้าน พุทธประวัติ พระวินัย การปฏิบัติธรรม กรรม วิบาก และไวยากรณ์บาลี เป็นจำนวนมาก
๑.๒ คาถาธรรมบทที่เกี่ยวข้อง
คาถาที่ ๑ แห่งยมกวรรค
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา
มโนเสฏฺฐา มโนมยา
มนสา เจ ปทุฏฺเฐน
ภาสติ วา กโรติ วา
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ
จกฺกํว วหโต ปทํ ฯ
ใจความ
ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ หากบุคคลพูดหรือทำด้วยใจที่เศร้าหมอง ความทุกข์ย่อมติดตามบุคคลนั้นไป เหมือนล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าของโคผู้ลากเกวียน
๑.๓ ศัพท์สำคัญจากคาถา
๑.๓.๑ มโน
มโน น. ปุงลิงค์
มีความหมายว่า
- ใจ
- จิต
- ความคิด
- มโนภาพ
- ความรู้สึกนึกคิด
การวิเคราะห์
เป็นศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับธาตุ มนฺ มีความหมายว่า “รู้, คิด, ใคร่ครวญ”
รูป มโน เป็นรูปหนึ่งของศัพท์ที่หมายถึง “ใจ” หรือ “จิต”
ความหมายตามบริบท
ในคาถา มโน หมายถึง “จิต” ในฐานะเป็นธรรมชาติที่เป็นประธานในการรับรู้อารมณ์และเป็นพื้นฐานของการกระทำทางกายและวาจา
๑.๓.๒ ปุพฺพงฺคมา
ปุพฺพงฺคมา เป็นศัพท์ที่มีลักษณะสัมพันธ์กับคำว่า ปุพฺพงฺคม
วิเคราะห์องค์ประกอบ
ปุพฺพ + องฺคม
- ปุพฺพ = ก่อน, เบื้องหน้า
- องฺคม = ผู้ไป, สิ่งที่ไป
รวมความหมายว่า
“ผู้ไปข้างหน้า”
“ผู้เป็นเบื้องหน้า”
“ผู้เป็นประธานหรือหัวหน้า”
ความหมายในคาถา
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา
แปลตามศัพท์ได้ว่า
“ธรรมทั้งหลายมีจิตเป็นผู้ไปก่อน”
และแปลเอาความว่า
“ธรรมทั้งหลายมีจิตเป็นหัวหน้า”
ศัพท์นี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของการที่พจนานุกรมไม่ควรแปลเพียง ปุพฺพงฺคม = ไปข้างหน้า แต่ต้องอธิบายความหมายเมื่ออยู่ในประโยคด้วย
๑.๓.๓ ธมฺมา
ธมฺมา น. ปุงลิงค์
มาจากศัพท์ ธมฺม
รูปศัพท์
ธมฺม + อา
รูปที่ปรากฏเป็น ธมฺมา
ไวยากรณ์
- คำนาม
- ปุงลิงค์
- พหุวจนะ
- ปฐมาวิภัตติ
ความหมาย
คำว่า ธมฺม มีความหมายได้หลายอย่าง เช่น
- ธรรม
- คำสอน
- สภาวธรรม
- สิ่ง
- คุณธรรม
- อารมณ์ของจิต
ความหมายตามบริบท
ในคาถานี้ ธมฺมา หมายถึงธรรมทั้งหลายหรือสภาวะทั้งหลายที่มีจิตเป็นหัวหน้า
๑.๓.๔ มโนเสฏฺฐา
มโนเสฏฺฐา
แยกเป็น
มโน + เสฏฺฐ
เสฏฺฐ
มีความหมายว่า
- ประเสริฐ
- สูงสุด
- เลิศ
- เป็นใหญ่
ดังนั้น
มโนเสฏฺฐา
มีความหมายว่า
“มีจิตเป็นใหญ่”
“มีจิตเป็นประธาน”
๑.๓.๕ มโนมยา
มโนมยา
แยกเป็น
มโน + มย
มย มีนัยว่า “สำเร็จด้วย, ทำด้วย, ประกอบด้วย”
ดังนั้น
มโนมยา
หมายถึง
“สำเร็จด้วยใจ”
“มีใจเป็นเครื่องประกอบ”
๑.๓.๖ มนสา
มนสา น. ปุงลิงค์
มาจาก มน
มีความหมายว่า
ใจ, จิต
ไวยากรณ์
เป็นรูป ตติยาวิภัตติ เอกวจนะ
ความหมายว่า
“ด้วยใจ”
“โดยจิต”
ในวลี
มนสา ปทุฏฺเฐน
จึงหมายถึง
“ด้วยจิตที่เศร้าหมอง”
๑.๓.๗ ปทุฏฺเฐน
ปทุฏฺเฐน
เป็นรูปที่สัมพันธ์กับศัพท์ ปทุฏฺฐ
มีความหมายว่า
- เศร้าหมอง
- เสีย
- ชั่ว
- ไม่บริสุทธิ์
วิเคราะห์องค์ประกอบ
ป + ทุสฺ
โดยมีอุปสรรค ป ประกอบกับธาตุ ทุสฺ ซึ่งเกี่ยวกับความเสีย ความชั่ว หรือความเศร้าหมอง
ไวยากรณ์
รูป ปทุฏฺเฐน ทำหน้าที่ขยาย มนสา
จึงมีความหมายว่า
“ด้วยจิตอันเศร้าหมอง”
๑.๓.๘ ภาสติ
ภาสติ ก. อาขยาต
มาจากธาตุ
ภาสฺ = พูด, กล่าว, เปล่งวาจา
วิเคราะห์
ภาสฺ + ติ → ภาสติ
เป็น
- อาขยาต
- ปัจจุบันกาล
- ปรัสสบท
- ปฐมบุรุษ
- เอกวจนะ
ความหมาย
พูด, กล่าว, เปล่งวาจา
๑.๓.๙ กโรติ
กโรติ ก. อาขยาต
มาจากธาตุ
กรฺ = ทำ
วิเคราะห์
กรฺ + โอ + ติ → กโรติ
หมายถึง
ทำ, กระทำ
ในคาถา
ภาสติ วา กโรติ วา
หมายถึง
“จะพูดก็ตาม จะทำก็ตาม”
๑.๓.๑๐ ทุกฺขํ
ทุกฺขํ น. นปุงสกลิงค์
หมายถึง
- ทุกข์
- ความลำบาก
- ความไม่สบายกาย
- ความไม่สบายใจ
- สภาวะที่ทนได้ยาก
ในคาถานี้หมายถึง ผลแห่งการกระทำที่เกิดจากจิตเศร้าหมอง
๑.๓.๑๑ อนฺเวติ
อนฺเวติ ก. อาขยาต
ประกอบด้วย
อนุ + อิ
มีความหมายว่า
ตามไป, ติดตาม
ในคาถา
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ
มีความหมายว่า
“ความทุกข์นั้นย่อมติดตามบุคคลนั้นไป”
๑.๓.๑๒ จกฺกํ
จกฺกํ น. นปุงสกลิงค์
หมายถึง
ล้อ, วงล้อ
ในคาถาใช้เป็นอุปมาเปรียบเทียบว่า ความทุกข์ติดตามผู้กระทำชั่ว เหมือนล้อเกวียนติดตามรอยเท้าของโคผู้ลากเกวียน
๑.๓.๑๓ วหโต
วหโต
มาจากธาตุ
วหฺ = นำไป, แบก, หาบ, ลาก
วหโต มีความหมายว่า
ของผู้ลาก
ของผู้แบก
ของผู้ขนไป
ในบริบทหมายถึง โคผู้ลากเกวียน
๑.๓.๑๔ ปทํ
ปทํ น. นปุงสกลิงค์
มีความหมายว่า
- เท้า
- รอยเท้า
- ทาง
- บท
- ถ้อยคำ
ในที่นี้หมายถึง
“รอยเท้า”
๑.๔ วิเคราะห์โครงสร้างประโยคสำคัญ
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา
แยกองค์ประกอบ
มโน + ปุพฺพงฺคมา + ธมฺมา
ใจความ
ธรรมทั้งหลายมีจิตเป็นหัวหน้า
มนสา เจ ปทุฏฺเฐน ภาสติ วา กโรติ วา
แยกเป็น
มนสา = ด้วยใจ
เจ = ถ้า, หาก
ปทุฏฺเฐน = อันเศร้าหมอง
ภาสติ = พูด
วา = หรือ
กโรติ = ทำ
วา = หรือ
ใจความ
หากบุคคลพูดหรือกระทำด้วยจิตอันเศร้าหมอง...
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ
ตโต = จากนั้น, เพราะเหตุนั้น
นํ = เขา, บุคคลนั้น
ทุกฺขํ = ความทุกข์
อนฺเวติ = ย่อมติดตาม
ใจความ
ความทุกข์ย่อมติดตามบุคคลนั้นไป
๑.๕ ศัพท์ที่เป็นคำนาม
ตัวอย่างการจัดหมวด
| ศัพท์ | ชนิด | ลิงค์ | ความหมาย |
|---|---|---|---|
| มโน | นาม | ปุงลิงค์ | ใจ, จิต |
| ธมฺม | นาม | ปุงลิงค์ | ธรรม, สภาวธรรม |
| มนสฺ | นาม | นปุงสก/รูปที่เกี่ยวข้อง | ใจ |
| ทุกฺข | นาม | นปุงสกลิงค์ | ทุกข์ |
| จกฺก | นาม | นปุงสกลิงค์ | ล้อ |
| ปท | นาม | นปุงสกลิงค์ | เท้า, รอยเท้า |
๑.๖ ศัพท์อาขยาต
| ศัพท์ | ธาตุ | ความหมาย |
|---|---|---|
| ภาสติ | ภาสฺ | พูด, กล่าว |
| กโรติ | กรฺ | ทำ |
| อนฺเวติ | อนุ + อิ | ติดตาม |
| วหติ | วหฺ | นำไป, ลาก |
๑.๗ ศัพท์ที่ควรวิเคราะห์ทางสมาส
ในเรื่องนี้ควรคัดศัพท์สมาสออกมาเป็นพิเศษ เพราะเป็นส่วนที่นักเรียนบาลีมักต้องวิเคราะห์ในการเรียน
ตัวอย่างเช่น
มโนปุพฺพงฺคมา
วิเคราะห์องค์ประกอบ
มโน + ปุพฺพงฺคม
แล้วพิจารณาความสัมพันธ์ทางไวยากรณ์และวิคหะตามหลักสมาส
มโนเสฏฺฐา
มโน + เสฏฺฐ
หมายถึง
มีจิตเป็นใหญ่
มโนมยา
มโน + มย
หมายถึง
สำเร็จด้วยจิต
การวิเคราะห์สมาสในฉบับจริงควรแสดง วิคหะและประเภทสมาสตามหลักไวยากรณ์อย่างเต็มรูปแบบ ไม่ควรสรุปเพียงคำแปล
๑.๘ ศัพท์ที่เกี่ยวกับหลักธรรม
เรื่องพระจักขุปาลเถระมีศัพท์ที่ควรจัดเป็น “ศัพท์ธรรมะสำคัญ” ได้แก่
- มโน — จิต
- ธมฺม — ธรรม
- ปทุฏฺฐ — เศร้าหมอง
- กุสล — กุศล
- อกุสล — อกุศล
- กมฺม — กรรม
- วิปาก — วิบาก
- ทุกฺข — ทุกข์
- ปญฺญา — ปัญญา
- วิริย — ความเพียร
- สมาธิ — ความตั้งมั่นแห่งจิต
- อรหตฺต — ความเป็นพระอรหันต์
๑.๙ ศัพท์สำคัญเกี่ยวกับพระจักขุปาลเถระ
จกฺขุ
มีความหมายว่า
ตา, จักษุ, ดวงตา
ปาล
มีความหมายเกี่ยวกับการรักษา การคุ้มครอง
ดังนั้นชื่อ จักขุปาล จึงควรนำมาวิเคราะห์ในส่วนของศัพท์เฉพาะบุคคล พร้อมอธิบายที่มาของชื่อและความสัมพันธ์กับเนื้อเรื่อง
เถร
หมายถึง
พระเถระ, พระภิกษุผู้มีอาวุโส
๑.๑๐ ข้อสังเกตด้านไวยากรณ์
เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่ดีในการศึกษาความแตกต่างระหว่าง
“ความหมายตามศัพท์”
กับ
“ความหมายตามบริบท”
ตัวอย่างเช่น
ปท
แปลตามศัพท์ได้หลายอย่าง เช่น
เท้า / รอยเท้า / ทาง / บท
แต่เมื่ออยู่ในวลี
วหโต ปทํ
ต้องพิจารณาบริบทจึงแปลว่า
“รอยเท้าของโคผู้ลากเกวียน”
ดังนั้น หลักสำคัญของพจนานุกรมชุดนี้คือ
ไม่แปลศัพท์โดยตัดออกจากบริบท แต่ต้องแสดงความหมายของศัพท์เมื่ออยู่ในข้อความจริงด้วย
๑.๑๑ ศัพท์ที่ควรจำสำหรับผู้เรียนบาลีสนามหลวง
กลุ่มคำนาม
มโน — จิต
ธมฺม — ธรรม
ทุกฺข — ทุกข์
จกฺก — ล้อ
ปท — เท้า, รอยเท้า
กลุ่มกิริยา
ภาสติ — พูด
กโรติ — ทำ
อนฺเวติ — ติดตาม
วหติ — นำไป, ลาก
กลุ่มศัพท์วิเศษณ์และกิตก์
ปทุฏฺฐ — เศร้าหมอง
ปุพฺพงฺคม — ผู้ไปก่อน, ผู้เป็นหัวหน้า
๑.๑๒ สรุปการวิเคราะห์เรื่อง
เรื่องพระจักขุปาลเถระจึงไม่ควรนำเสนอเพียงในลักษณะ
มโน = ใจ
ธมฺมา = ธรรมทั้งหลาย
ทุกฺข = ทุกข์
แต่ควรให้ผู้เรียนเห็นกระบวนการทั้งหมดว่า
ศัพท์ → รากศัพท์ → การสร้างคำ → รูปศัพท์ → ชนิดคำ → วิภัตติ → หน้าที่ในประโยค → ความหมายตามบริบท
และเมื่อศัพท์เป็นสมาสหรือเป็นศัพท์กิตก์หรือตัทธิต ก็ให้วิเคราะห์ต่อไปจนเห็นที่มาของรูปศัพท์
๑.๑๓ แบบฝึกวิเคราะห์ศัพท์
จงวิเคราะห์ศัพท์ต่อไปนี้
๑. มโน
๒. ปุพฺพงฺคมา
๓. ธมฺมา
๔. มโนเสฏฺฐา
๕. มโนมยา
๖. มนสา
๗. ปทุฏฺเฐน
๘. ภาสติ
๙. กโรติ
๑๐. ทุกฺขํ
๑๑. อนฺเวติ
๑๒. จกฺกํ
๑๓. วหโต
๑๔. ปทํ
ให้ตอบตามหัวข้อ
๑. ชนิดศัพท์
๒. รากศัพท์/ธาตุ
๓. ปัจจัย
๔. การประกอบรูป
๕. ลิงค์
๖. วจนะ
๗. วิภัตติ
๘. หน้าที่ในประโยค
๙. ความหมายตามศัพท์
๑๐. ความหมายตามบริบท
๑.๑๔ สรุปท้ายเรื่อง
เรื่องพระจักขุปาลเถระ เป็นจุดเริ่มต้นของยมกวรรค และเป็นบทเรียนสำคัญที่เชื่อมโยง ภาษาบาลี ไวยากรณ์ พระพุทธธรรม และเรื่องราวในอรรถกถา เข้าด้วยกัน
หลักสำคัญที่ควรจำคือ
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา
ธรรมทั้งหลายมีจิตเป็นหัวหน้า
การศึกษาศัพท์จากเรื่องนี้จึงไม่ใช่เพียงการจำคำแปล แต่เป็นการฝึกมองศัพท์บาลีอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ รากศัพท์ไปจนถึงความหมายที่เกิดขึ้นจริงในบริบทของพระธรรมเทศนาและอรรถกถา
เมื่อผู้เรียนสามารถวิเคราะห์ศัพท์ได้เช่นนี้แล้ว ก็จะสามารถนำวิธีการเดียวกันไปใช้กับเรื่องต่อไปใน ยมกวรรค ได้
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น